standa – Søkjesida til Grunnmanuskriptet og Aasen-ordboki

GM	Aasen
A. standa v. (stend, stod, stade) l. kvila på føtene sine, vera uppreist, um dyr el. menneske (til skilnad frå sitja og liggja). Å. 2. kvila, vera sett med eine enden el. kanten ned mot eit underlag, soleis òg med roti ned, um vokstrar, med botnen, um kjer o.dl. Å. 3. stikka fram, risa, rekka upp el. ut. Det stend upp or vatnet. Det stend undan, stikk lenger ut. Å. 4. hava plass, vera sett på ein viss stad. Lykelen stend i. Glaset stend på bordet; huset stend på strandi. Òg: vera innsett el. gjeven burt til lån, pant, trygd o.dl., t.d. um bankinnskot. Pengane stend i banken. Um ord i skrift: finnast, vera skrive, nemnt. Det stod so i brevet. Det stend i boki. Å, Sn. 5. vera i eit visst tistand, høve el. ei rørsle. Det stod fagert både åker og eng. Bryggja stod under vatn. Det stod i loge, i eit driv, i ei røre. Korleis stend han til kristendomen? Kva stode tek han andsynes kristendomen? Å, Sn. 6. vera, gjera teneste i eigenskap av. ~ brur, ~ fadder, vera brur, fadder. Han stod unggut, han gjekk rekruttskulen. Sn, NH. 7. høva attåt, samsvara med. Denne fargen stend ikkje vel til dei andre. Denne huva stod han vel. Sn, NH. 8. snu seg, hava ei viss leid. Vinden stod beint etter fjorden. Elingen stod radt imot oss. Varmen stend attende frå fjellet. (Sjø.) ~ inn mot land, sigla, styra inn mot land. ~ til sjøs, setja kosen til havs. Òg: strøyma, gå ut frå, driva (av eitk.). Det stend drivet for båten. Det stod fossen, skummet, røyken, angen. Vatnet stod ut, spratt, dreiv ut. Jfr. ordl.: det stend age av han, han fører age med seg. Å, Sn. 9. vara, halda ved. Dette veret stend ikkje lenge. Det stod lenge på. ~ ved lag, gjelda framleides. Det stend ingen ting for han, ingen ting held ut for han. Å, Sn. l0. gå for seg. Det stod eit brudlaup, eit ting, eit slag. Å, NH. ll. vera i jamvekt, jamvega. Det stod knapt, vekti halla ein grand mot loddet (d.v.s. det var knapp vekt). Det stend på fem merker, det veg på lag fem merker. Å. 12. hava stogga, slutta med rørsla el. verksemdi si, t.d. um ei klokke, ei maskine, ei mylne o.dl. Klokka stod på tolv. Å. 13. (tr.) halda ut, greida, makta (Agd, Tel o.fl.). Han stod det godt. Dei stod elden (um herfolk). Han stod so strid ei ote. Du stend meg aldri i nokon sleng. (Jfr. folkev.: "No hev eg staded deg femten hogg", Landstad 154). Med same han hadde stade eksamen, d.v.s. var ferdig med, hadde greidt eksamen. Det var ingen som stod han i fikting, det var ingen som kunde mæla seg med han i fikting. Kanskje norske arbeidsfolk ikkje stend utlendingane? Up.: Han vilde ikkje lata det ~ seg (Vestl), han vilde ikkje vera ved det, vilde ikkje hava det på seg. Å, R. 14. i ordl. ~ (stå) liv, få hava, halda livet (Va). R. 15. rekka, nå (sumst. i Tel). ~ dampbåten. Dokteren stod han ikkje, nådde han ikkje i live. R. 16. ~ seg, a) halda ut, greida seg, ikkje gjeva seg; b) halda seg, ikkje verta ringare eller utskjemd (um varor); c) hava utkome til noke; òg: hava lukke eller vinning. Han stend seg godt, hev god utkome, sit godt i det. Han stod seg ille på det, han hadde berre tap på det. Han stod seg godt med presten, han var godt lika el. påakta av presten. Å, Sn. d) høva, søma seg (NGbr), R4. - Med adv. og prep.: han stend att med husleiga, han hev enno ikkje betalt husleiga, Sn. ~ ein att, nå ein att, H(under standa). ~ av el. ~ av seg, a) lata seg gjera, vera gjort (NGbr); "dæ ska snart stå åv"; enkjemanns-sorgi stend snøgt av, er snart slutt; b) = standa yver (Dal); c) dei stend ikkje mykje av krøteri um vetteren (Tel), dei hev ikkje stor vinning; ~ av seg, sjå ut, taka seg ut. Å, R, Sn. ~ bid, sjå bid, R. ~ etter, trå etter, freista å få tak i; ~ ein etter livet; so det stend (stod) etter, nytta med aukande tyd. (heller vanl.); han rauk so det stod etter, han tapte so det hadde lag. Å, R, Sn. ~ for, stella med, hava skipnaden el. styringi med, (jfr. forstandar), Å. Eg fær ~ for det, (ofte): svara for, svida for det, Sn. Han vart standande for garden, han vert eigar av garden (um ein som eig ein mishalden obligasjon). Sn. Arbeidet stend fyre (sumst.), ligg nede; det stend fyre, det stend i stagge, det er stillstand. Sn. ~ i, stella med, vera uppteken med. Dei hev mykje å ~ i. Òg: halda ut (Nhl); han kann ikkje ~ i det. Å. ~ imot, gjera motstand, Å. ~ på, a) hevda, halda fast ved (ei utsegn, eit krav el. dl.); b) vara, halda ved; kor lenge kjem det til å ~ på? c) plåga, bry, vera i vegen (Vestl o.fl.); det stend ikkje på; kva er det som stend på? d) det stend på dei sjølve, det er dei sjølve som avgjer el. råder for det; e) dei stod på eitt, dei var samde, heldt saman; f) stå vel (godt, bra) på deg! ynske til ein som ein tek avskil med for lang tid (SØd). Å, Sn, R, NH. ~ til, a) tilstå; b) vera i eit visst tilstand, vera so eller so; det stod ille til; korleis stend det til? c) våga seg, skura (NGbr); det fær ~ til. Å, Sn, R. ~ um, gjelda; det var som det stod um livet; det stend um veret kva tid me skal reisa, det er veret som avgjer det. Å, Sn. ~ upp, a) snu, stikka upp (sjå tyd. 3.); b) reisa seg, risa (frå dei daude). Å, Sn. ~ ut, a) stikka ut (sjå tyd. 3.); b) venta, drygja til eit seinare tidspunkt; c) gå gjenom, fullføra, gjera seg ferdig med; han stod ut straffi si; han stod ut prestelæra. Å, Sn. ~ ved, vedkjenna seg, ikkje gå frå (heiter sumst. ~ med), Å. ~ yver, koma yver, verta ferdig med (sjå standa av); vinna yver verknaden el. fylgjone av eitk. (vondt), Sn, NH. ~ (stå) åt, vera um seg, leita ihuga etter (Trysil). Å. Um tilfanget: Tilfanget kjem frå Grunnmanuskriptet hjå Universitetet i Oslo, den gongen Universitetet i Oslo dreiv Språksamlingane og åtte Grunnmanuskriptet. Søkjesida deira låg ei stund nede både tidt og ofte, og slik vart fyrsteutgåva av denne søkjesida til og lagt ein løynd stad på folk.uio.no (som var langt stødugare en edd.uio.no) til eige bruk. Sidan tok Universitetet i Bergen yver Språksamlingane – og rettane til tilfanget, medan denne søkjesida flutte til ordboki.no då folk.uio.no-tenesta vart lagd ned. Tilfanget skal vera likt, men framsyningi skil seg noko.	standa, v.n. (stend, stod, stadet), at stae (stande). Inf. mere alm. staa; dog er standa og stande meget brugl. i enkelte Egne (Hard. Nhl. Rbg. Tel. Hall. Vald.); i Nhl. ogsaa: sta Præsens mest alm. staar, men ogsaa stend (stænd’e), Mandal, Rbg. Tel. Hard. Voss, Sdm., og forkortet: stæ, Sdm. Fleertal standa (eller staa). Imperf. lyder overalt: sto; i Fleertal: stoo (for stodo), Hall., stoge, Sæt., støndø, Vald. Supinum: stade, stae, mest alm.; ellers: stide (i’), stee, Sdm. og flere; afvig. stande, Vald., stende, Voss; stunde, Romsd. (Jf. staden). Imperativ statt, Fl. stande (eller staa). G.N. standa (stend, stód, stadin); Ang. standan (stód), Eng. stand. – Betydning. 1) staae, hvile paa sine Fødder, eller i opret Stilling; om Dyr og Mennesker. (Jf. sitja og liggja). 2) hvile paa sin Rod (om Væxter), paa sin Bund (om Kar osv.), el. paa den ene Ende; f. Ex. om en Stolpe. 3) rage frem, strække sig opad eller udad. Det stend upp or Vatnet (ↄ: rækker over Vandfladen). Det stend undan: det stikker frem, rækker længere ud. 4) være stillet eller hensat paa et Sted. Lykelen stend i. Glaset stod paa Bordet osv. Saaledes ogsaa om Ord i Skrift: Det stod so i Brevet. Det stend i Boki. 5) være i en vis Tilstand eller Bevægelse. Det stod fagert baade Aaker og Eng. Bryggja stend under Vatn. Det stod i Loge (o’); i eit Driv; i ei Røra osv. 6) vende hen, have en vis Retning. Vinden stod beint etter Fjorden. Elingen stod radt imot oss. Ogsaa: udstrømme, udgaae. Det stend Drivet fyre Baaten. Det stod Fossen, Skumet, Røyken, Angen og fl. Jf. Det stend Age av honom: han fører Respekt med sig. 7) vedvare, blive staaende. Detta Vedret stend ikkje lenge. Det stod lenge paa: det varede længe. Standa ved Lag: blive ved Magt, vedblive at gjælde. Jf. Der stod eit Brudlaup, eit Ting, eit Slag. 8) være i Ligevægt, balancere. Det stod knapt: Vægten hældede lidt imod Loddet (altsaa: det var knap Vægt). Det stend paa fem Merker: det veier omtrent 5 Marker. (G.N. standa: veie). 9) have standset, gaaet i Staa; om en Maskine, en Mølle, et Uhr, og deslige. Klokka stod paa tolv. 10) v.a. udstaae, udholde; eller egentl. holde Stand imod. Han stod det godt: han taalte det nok saa godt. Nedenæs. Jf. “No hev eg staded deg femten Hogg”, Landstad 154. Upersonligt: Han vilde ikkje lata det staa seg: ↄ: han vilde ikke være sig det bekjendt. (B. Stift). Forskjelligt herfra er: standa seg, a) staae sig, holde Stand; b) holde sig vedlige, ikke fordærves (om Varer); c) have Udkomme til noget; ogsaa have Lykke eller Vinding. Han stod seg illa paa det: han havde kun Tab deraf. Noget lignende er standast (stendst, stodst): holde ud; ogsaa forslaae, blive nok. Det stendst ikkje Klæde: Klæderne forslides saa snart, at man ikke kan skaffe nok af dem. Ogsaa med Dativ: Det stendst honom ingen Ting. (B. Stift). – Med Partikler. Standa av seg: see ud, tage sig ud. “Staa aat”: være om sig, søge ivrigt efter noget. Østerd. (Trysil). Standa etter: tragte efter. Standa fyre: forestaae, raade for. (Jf. Fyrestandar). Standa i (el. uti): sysle med, have travlt med. “Dei ha mykje te staa ti”, Sdm. Ogsaa: holde ud. “Han kann ikkje staa i da”, Nhl. Standa mot: gjøre Modstand. Standa paa: a) paastaae; b) vedvare; c) besvære, plage. Det stend ikkje paa: det har ingen Nød; det er ikke vanskeligt. (Berg. Stift og fl.). Standa til: staae til, forholde sig; f. Ex. Det stod illa til. (Heraf Tilstand). Standa um: gjælde om, komme an paa; f. Ex. Det var, som det stod um Livet. Standa upp: a) vende opad, rage op; b) reise sig, stige op (= risa). Standa ved: vedstaae, vedkjende sig, ikke fragaae. (Nogle Steder: staa med). – Afledninger: Stand, Stad, Stade, Stoda (o’), Stod, Støde, stød. Um tilfanget: Tilfanget kjem frå Norsk Ordbog av Ivar Aasen (gjevi ut i 1873). Fyrr hadde Universitetet i Oslo ei netutgåva liggjande ute, men søkjesida gjekk på ryggen ei stund etter at Språksamlingane vart førde yver til Universitetet i Bergen, og ingi ny sida er komi upp der. Difor vart denne søkjesida til, bygd upp av nyo med di søkjesida til UiO alt var daud. Tilfanget er bygt på ei digital utgåva av Norsk Ordbog som flaut umkring på netet i litt ulike utgåvor. Me hev gjort sume rettingar i samsvar med papirutgåva frå 1873 og lagt på merknader i uppslag som peikar til fyrre eller næste uppslaget.

A. standa v. (stend, stod, stade)
   l. kvila på føtene sine, vera uppreist, um dyr el. menneske (til skilnad frå sitja og liggja). Å.
   2. kvila, vera sett med eine enden el. kanten ned mot eit underlag, soleis òg med roti ned, um vokstrar, med botnen, um kjer o.dl. Å.
   3. stikka fram, risa, rekka upp el. ut. Det stend upp or vatnet. Det stend undan, stikk lenger ut. Å.
   4. hava plass, vera sett på ein viss stad. Lykelen stend i. Glaset stend på bordet; huset stend på strandi. Òg: vera innsett el. gjeven burt til lån, pant, trygd o.dl., t.d. um bankinnskot. Pengane stend i banken. Um ord i skrift: finnast, vera skrive, nemnt. Det stod so i brevet. Det stend i boki. Å, Sn.
   5. vera i eit visst tistand, høve el. ei rørsle. Det stod fagert både åker og eng. Bryggja stod under vatn. Det stod i loge, i eit driv, i ei røre. Korleis stend han til kristendomen? Kva stode tek han andsynes kristendomen? Å, Sn.
   6. vera, gjera teneste i eigenskap av. ~ brur, ~ fadder, vera brur, fadder. Han stod unggut, han gjekk rekruttskulen. Sn, NH.
   7. høva attåt, samsvara med. Denne fargen stend ikkje vel til dei andre. Denne huva stod han vel. Sn, NH.
   8. snu seg, hava ei viss leid. Vinden stod beint etter fjorden. Elingen stod radt imot oss. Varmen stend attende frå fjellet. (Sjø.) ~ inn mot land, sigla, styra inn mot land. ~ til sjøs, setja kosen til havs. Òg: strøyma, gå ut frå, driva (av eitk.). Det stend drivet for båten. Det stod fossen, skummet, røyken, angen. Vatnet stod ut, spratt, dreiv ut. Jfr. ordl.: det stend age av han, han fører age med seg. Å, Sn.
   9. vara, halda ved. Dette veret stend ikkje lenge. Det stod lenge på. ~ ved lag, gjelda framleides. Det stend ingen ting for han, ingen ting held ut for han. Å, Sn.
   l0. gå for seg. Det stod eit brudlaup, eit ting, eit slag. Å, NH.
   ll. vera i jamvekt, jamvega. Det stod knapt, vekti halla ein grand mot loddet (d.v.s. det var knapp vekt). Det stend på fem merker, det veg på lag fem merker. Å.
   12. hava stogga, slutta med rørsla el. verksemdi si, t.d. um ei klokke, ei maskine, ei mylne o.dl. Klokka stod på tolv. Å.
   13. (tr.) halda ut, greida, makta (Agd, Tel o.fl.). Han stod det godt. Dei stod elden (um herfolk). Han stod so strid ei ote. Du stend meg aldri i nokon sleng. (Jfr. folkev.: "No hev eg staded deg femten hogg", Landstad 154). Med same han hadde stade eksamen, d.v.s. var ferdig med, hadde greidt eksamen. Det var ingen som stod han i fikting, det var ingen som kunde mæla seg med han i fikting. Kanskje norske arbeidsfolk ikkje stend utlendingane? Up.: Han vilde ikkje lata det ~ seg (Vestl), han vilde ikkje vera ved det, vilde ikkje hava det på seg. Å, R.
   14. i ordl. ~ (stå) liv, få hava, halda livet (Va). R.
   15. rekka, nå (sumst. i Tel). ~ dampbåten. Dokteren stod han ikkje, nådde han ikkje i live. R.
   16. ~ seg,
a) halda ut, greida seg, ikkje gjeva seg;
b) halda seg, ikkje verta ringare eller utskjemd (um varor);
c) hava utkome til noke; òg: hava lukke eller vinning. Han stend seg godt, hev god utkome, sit godt i det. Han stod seg ille på det, han hadde berre tap på det. Han stod seg godt med presten, han var godt lika el. påakta av presten. Å, Sn.
d) høva, søma seg (NGbr), R4. - Med adv. og prep.: han stend att med husleiga, han hev enno ikkje betalt husleiga, Sn. ~ ein att, nå ein att, H(under standa). ~ av el. ~ av seg,
a) lata seg gjera, vera gjort (NGbr); "dæ ska snart stå åv"; enkjemanns-sorgi stend snøgt av, er snart slutt;
b) = standa yver (Dal);
c) dei stend ikkje mykje av krøteri um vetteren (Tel), dei hev ikkje stor vinning; ~ av seg, sjå ut, taka seg ut. Å, R, Sn. ~ bid, sjå bid, R. ~ etter, trå etter, freista å få tak i; ~ ein etter livet; so det stend (stod) etter, nytta med aukande tyd. (heller vanl.); han rauk so det stod etter, han tapte so det hadde lag. Å, R, Sn. ~ for, stella med, hava skipnaden el. styringi med, (jfr. forstandar), Å. Eg fær ~ for det, (ofte): svara for, svida for det, Sn. Han vart standande for garden, han vert eigar av garden (um ein som eig ein mishalden obligasjon). Sn. Arbeidet stend fyre (sumst.), ligg nede; det stend fyre, det stend i stagge, det er stillstand. Sn. ~ i, stella med, vera uppteken med. Dei hev mykje å ~ i. Òg: halda ut (Nhl); han kann ikkje ~ i det. Å. ~ imot, gjera motstand, Å. ~ på,
a) hevda, halda fast ved (ei utsegn, eit krav el. dl.);
b) vara, halda ved; kor lenge kjem det til å ~ på?
c) plåga, bry, vera i vegen (Vestl o.fl.); det stend ikkje på; kva er det som stend på?
d) det stend på dei sjølve, det er dei sjølve som avgjer el. råder for det;
e) dei stod på eitt, dei var samde, heldt saman;
f) stå vel (godt, bra) på deg! ynske til ein som ein tek avskil med for lang tid (SØd). Å, Sn, R, NH. ~ til,
a) tilstå;
b) vera i eit visst tilstand, vera so eller so; det stod ille til; korleis stend det til?
c) våga seg, skura (NGbr); det fær ~ til. Å, Sn, R. ~ um, gjelda; det var som det stod um livet; det stend um veret kva tid me skal reisa, det er veret som avgjer det. Å, Sn. ~ upp,
a) snu, stikka upp (sjå tyd. 3.);
b) reisa seg, risa (frå dei daude). Å, Sn. ~ ut,
a) stikka ut (sjå tyd. 3.);
b) venta, drygja til eit seinare tidspunkt;
c) gå gjenom, fullføra, gjera seg ferdig med; han stod ut straffi si; han stod ut prestelæra. Å, Sn. ~ ved, vedkjenna seg, ikkje gå frå (heiter sumst. ~ med), Å. ~ yver, koma yver, verta ferdig med (sjå standa av); vinna yver verknaden el. fylgjone av eitk. (vondt), Sn, NH. ~ (stå) åt, vera um seg, leita ihuga etter (Trysil). Å.

Um tilfanget:
Tilfanget kjem frå Grunnmanuskriptet hjå Universitetet i Oslo, den gongen Universitetet i Oslo dreiv Språksamlingane og åtte Grunnmanuskriptet. Søkjesida deira låg ei stund nede både tidt og ofte, og slik vart fyrsteutgåva av denne søkjesida til og lagt ein løynd stad på folk.uio.no (som var langt stødugare en edd.uio.no) til eige bruk. Sidan tok Universitetet i Bergen yver Språksamlingane – og rettane til tilfanget, medan denne søkjesida flutte til ordboki.no då folk.uio.no-tenesta vart lagd ned. Tilfanget skal vera likt, men framsyningi skil seg noko.